Orman yangını dumanı vahşi yaşamı nasıl etkiler?

Orman yangını dumanı vahşi yaşamı nasıl etkiler?

İklim değişikliği, orman yangınlarının daha sık meydana gelmesine neden olduğundan, bilim insanları hayvanların çektikleri acıyı anlamak için hızla çalışıyor.

Kaliforniya eyaleti tarihindeki en büyük yangın olan Dixie yangınındaki duman bulutu öyle büyüdü ki 5 eyaleti kapladı. Şu an kontrol altında olsa da yangının zirve noktasında Kaliforniya’dan Nebraska’ya kadar yaklaşık 2500 mil karelik bir alanda insanlar; ozon, karbon monoksit ve parçacıklı madde de dâhil olmak üzere yangını besleyen maddelerden çeşitli zehirler soluyorlardı. Öksürüyor, kaşınan gözlerini ovalıyor ve astım atakları geçiriyorlardı. Yanmaya meyilli bölgelerde yaşayan insanlar için her yeni yangın felç veya kalp krizi geçirme risklerini arttırabilir.

Evlerinde HVAC sistemlerine ve hava filtrelerine sahip insanlar içeride kalarak genellikle kendilerini koruyabilirler; ancak vahşi hayvanların kaçacak yerleri yoktur. Yıllarca süren kötü orman yönetimi ve iklim değişikliği yangınların boyut ve yoğunluk olarak büyümesine neden olduğundan bilim insanlarının en savunmasız türleri belirleyebilmesi ve yönetim veya koruma planlarına ihtiyaç duyup duymadıklarına karar verebilmeleri için dumanın hayvanları nasıl etkilediğini anlamak giderek daha önemli hâle geliyor. Ancak orman yangını dumanının hayvanları nasıl etkilediği hakkında çok az şey biliniyor ve bilim insanları cevaplar için çabalıyor.

19 Ekim’de Ekolojik Araştırma Mektuplarında orman yangını dumanının hayvanları nasıl etkilediği hakkında var olan araştırmayı inceleyen bir çalışma yayımlayan, Washington Üniversitesi’ndeki doktora adayı Olivia Sanderfoot ‘Bir sürü soru işareti var’ diyor. Çoğu geçtiğimiz 20 yıla ait olan 41 çalışma bulundu. Çalışmalar 50’den az canlı türü içeriyordu.

Birçok hayvan duman kokusu aldığında yangın beklentisiyle kaçmak veya saklanmak üzere evrimleşmiştir.

Sanderfoot “Orman yangını dumanından potansiyel olarak etkilenen tüm türler göz önüne alındığında, bu konu hakkında çok fazla bilgi yok. Ele alınacak birçok konu kalıyor.” diyor. Örneğin, araştırmada sadece bir avuç memeliye yer verilmiş, ancak orman yangını dumanının derileri ve yumuşakçalarıyla nefes alan amfibileri nasıl etkilediği hakkında yayımlanmış bir çalışma yok.

Neden bazı hayvanlar daha hassas

Sanderfoot “Havayı soluyan tüm hayvanlar, solum yoluyla orman yangını dumanına maruz kalmaya karşı savunmasızdır” diyerek tehdidin bir türün fizyolojisine ve metabolizmasına bağlı olduğunu da ekliyor. Örneğin, kuşların oldukça uygun solunum sistemleri vardır, daha ince akciğer yapılarına sahiptirler ve oksijeni hem nefes alırken hem de nefes verirken içlerine çekebilirler. Bu, havadaki toksinlerin vücutlarına daha kolay aktarıldığını ve onları duman dâhil olmak üzere her türlü hava kirliliğine karşı daha duyarlı hâle getirdiği anlamına gelir.

Balinalar, yunuslar ve diğer deniz memelileri de özellikle dumana karşı savunmasızdır. İnsanlara kıyasla yaklaşık yüzde 20 oranda akciğerlerindeki havanın yüzde 80’i kadarını her nefeste değiştirirler. British Columbia Tarım Bakanlığı’nda veteriner patoloğu olan Stephen Raverty geçen yıl National Geographic’e bu hayvanların parçacıkları filtrelemeye yardımcı olan sinüsler ve mukus gibi koruyucu yapılardan da yoksun olduklarını anlattı.

Balıkçı sansarlar, tarla fareleri, karakuşları ve yeraltında yaşayan diğer hayvanlar dumana maruz kalmalarını azaltmaya yardımcı olabilecek olan düşük yaşam tarzları sayesinde bir miktar korunma sağlayabilirler. Daha düşük yaşam tarzı her zaman daha güvenli değildir, çünkü duman dağılımı kimyasal bileşim, hava durumu ve coğrafyadan etkilenir.

Sanderfoot, duman soluması hasarları belirtilerinin insanlarda olduğu gibi hayvanlarda da zor veya hızlı nefes alma, hırıltılı soluma, öksürme ve burun deliklerinde köpüklenmeyi kapsayabileceğini söylüyor. Karbon monoksit kafa karışıklığına, sersemliğe ve ölüme yol açabiliyor.

Ayrıca partiküller akciğerin derinine inebilir ve solunum ve kardiyovasküler sağlığa zarar veren, bağışıklık sistemini bastıran ve hücrelerin kendini yenilemesini önleyen uzun süreli bağışıklık tepkisi ve iltihabı tetikleyebilir. Rus laboratuvarında orman yangınlarını taklit eden dumana maruz bırakıldıktan sonra üreyen erkek sıçanlar daha endişeli ve bozulmuş bilişsel işlev kanıtı gösteren yavrulara sahipti.

Kaliforniya’daki Ulusal Primat Merkezinde yaşayan yavru Hint şebekleri 2008 yazında bölgesel orman yangınlarından çıkan dumana maruz kaldıktan yıllar sonra, ergenlik döneminde azalmış akciğer kapasitesi ve zayıflamış bağışıklık ile karşı karşıya kaldılar. San Diego’daki ABD Donanma Tesisindeki esir şişe burunlu yunuslar büyük bir orman yangını sonrasında olası akciğer hasarı kanıtının yanı sıra daha yüksek zatürre oranlarını gösterdi. Su samurları, foklar ve katil balinalar gibi diğer deniz memelileri de benzer uzun vadeli etkiler görülebilir.

Yavaşlamak

Daha az belirgin olan, hayvan davranışlarının dumana olan tepkisinin nasıl değiştiğidir. İnsanlar gibi, çoğu hayvan da vahşi yaşam dumanını tatsız buluyor. Nefes almayı zorlaştırmasının yanı sıra duman hayvanlar için, ister av olsun ister çiçek, yiyecekleri görmeyi ve koklamayı zorlaştırır.

Birçok hayvan duman kokusu aldığında yangın beklentisiyle ya kaçar ya da saklanır. Akdeniz bölgesinde çukur kazan bir kertenkele olan Cezayirli kum yarışçısı, İber Yarımadasını kasıp kavuran orman yangınlarından pek de rahatsız görünmüyor. İspanya’daki Valencia Üniversitesindeki Çölleşme Araştırma Merkezinde araştırmacı biyolog Lola Alvarez-Ruiz tarafından yürütülen 2021 tarihli bir araştırmaya göre, kertenkele duman kokusu aldığında saklanıyor. Bazıları yangına meyilli bölgelerden, diğerleri ise meyilli olmayan bölgelerden gelen iki grup kertenkeleyi dumana ve dumanlı ama kokusuz bir kontrol maddesine maruz bıraktı. Alvarez-Ruiz “Tarihsel olarak çok yanan yerlerde yaşayan kertenkelelerin daha çok tepki verdiğini, dumanı daha iyi algıladığını ve saklandığını gördük. Bu dumanı tanıma ve cevap verme kabiliyeti, kertenkelelerin hayatta kalmayı en üst düzeye çıkarmalarının bir yolu” olduğunu söylüyor.

Yangın olmadığı hâlde her yeri duman kaplamış ise ne olur? Sanderfoot “Tehlike yokken yangından kaçınma stratejisine girmek oldukça zorlayıcı” diyor. Bazı kuşlar ve memeliler gibi yetenekli olanlar, bir bölgeyi terk etmek için bir işaret olarak dumanı kullanacaklardır; fakat bu yiyecek bulmaktan ve çiftleşmekten vazgeçtikleri, belki de asla yanlarına gelmeyecek bir ateşten kaçmak için enerji sarf etmeleri anlamına gelir.

Diğer hayvanlar dumana kaçarak değil enerji kullanımlarını azaltarak tepki verirler. Avustralya’daki araştırmacılar küçük keselilerin ve bazı yarasaların yiyecek yetersizliğini atlatmak için yangınlardan sonra düşük metabolizmalı uyku hâline girdiklerini gösterdi. Ancak araştırmacılar diğerlerinin, özellikle yangınlardan kaçamayan daha küçük çukur kazan hayvanların yangın tepede hızla yükselirken yerlerinden kımıldamamak için dumanı bir anahtar olarak kullanarak kendilerini yarıkların derinliklerine sıkıştırabileceklerini düşünüyor. Ancak Avustralya’daki New England Üniversitesi’nde dumanın cüce keseli sıçanların, ince ayaklı keseli farelerin ve yarasaların uyuşukluklarını nasıl etkilediğini inceleyen Clare Stawski, eğer duman varsa ve ateş yoksa bu hayvanların uyuşuk olmaları, yiyecek arama ve üreme dönemlerini kaçırdıkları anlamına gelebileceğini söylüyor.

Stawski, dumanın, muhtemelen zaten kendisinin de kötü sonuçları olan stres seviyelerini de yükselteceğini söylüyor. Bir hayvan stresli olduğunda enerjisini üreme için harcamayabilir. Erkekler sperm üretmeyi bırakır ve dişiler kızışma döngülerini atlar. Stawski “Ayrıca kaynakları bağışıklık sistemlerinden başka tarafa yönlendirir ki bu, örneğin, altta yatan herhangi bir hastalık varsa veya yaralanırsa doğru dürüst kendine gelemeyecekleri veya iyileşemeyecekleri anlamına gelir.” diyor.

Daha büyük hayvanlar da yavaşlar. Borneo’da araştırmacılar seslerinin kısıldığını fark ettikten sonra Borneo’daki turba orman yangını dumanının orangutanlar üzerindeki etkilerini incelemeye başladılar. Cornell Ornitoloji Laboratuvarındaki K. Lisa Yang Koruma Biyoakustiği Merkezinde bir doktora sonrası araştırmacısı olan Endy Erb, orangutanların idrar örnekleri hayvanların muhtemelen stresli koşullar altında bağışıklık sistemlerini korumak için hâlâ her zamanki kadar çok enerji yaktıklarını söylese bile, dumana boğulduklarında daha çok dinlendiklerini ve daha az dolaştıklarını söylüyor Erb “Orangutanlar enerji bütçelerini değiştiriyor; (daha az hareket ederek) telafi etmeye çalışıyorlar ama yine de bu enerji açığı durumuna giriyorlar’ diyor.

Daha az dolanmak aynı zamanda Erb’in yetişkin erkek orangutanlarının çiftleşmek için daha az fırsatları olduğu anlamına gelir ve orangutanlar herkesin de bildiği gibi yavaş üreme döngülerine sahip olduklarından duman nihayetinde zaten nesli tükenmekte olan bu hayvanın nüfusuna zarar verir.

Nasıl güvenle yetişilir

Peki, yaban hayatı bilim insanları orman yangını dumanının etkilerine nasıl yetişecek? Sanderfoot, ekolojistler ve atmosfer bilimciler için bu dumanın hayvanlar üzerindeki etkilerini hızlıca (ve güvenli şekilde) incelemenin en iyi yolunun ses kayıtları kütüphaneleri ve kamera kapanı görüntüleri gibi mevut hayvan davranışı verilerini hava kalitesi verileriyle eşleştirmek olduğunu söylüyor.

Topluluk bilimi de yardımcı olabilir. Sanderfoot, yapması güvenli olduğu sürece “duman olayları sırasında vahşi yaşam gözlemlerini toplamak kesinlikle faydalı olacaktır” diyor. İnaturalist, eBir ve Breeding Bird Survey gibi platformlar daha sonra bilim insanlarının çeşitli araştırma projeleri için kullanabilecekleri, herkesin yaban hayatı gözlemlerinin fotoğraflarını ve verilerini yüklemesine izin verir.

Bu arada sahadan veri toplamak bir zorluk olmaya devam ediyor. 2015 turba yangını o kadar yaklaşmıştı ki Erb ve araştırma ekibinin geri kalanı turbada geçici hidrantlar inşa etmek ve veri toplamak yerine yangınla mücadele ekipleri oluşturmaya yönelmek zorunda kaldığından, Erb orangutan çalışmasına ara vermek zorunda kaldı. Erb “Aslında hava kalitesinin en kötü olduğu aya dair elimizde herhangi bir veri yok; çünkü o sırada hepimiz yangını söndürüyorduk. Dürbünlerimizi bir kenara attık ve o ay yangın hortumlarımızı çıkardık.” dedi.

“Ve sonrası bir mucize gibiyi. Gökyüzü açıldı ve boşalırcasına yağmur yağmaya başladı. Ve şahsen daha önce bu tür bir sevinci yaşadığımı sanmıyorum… Sadece yangının önünde dans ediyorduk. Oldukça şaşırtıcıydı.” dedi Erb

Yazar: Starre Vartan

Çeviren: İpek Koçak

Düzenleyen: Elif Rana Yılmazlar

Kaynak: National Geographic

Leave a comment