Obsesif kompulsif bozukluk

Obsesif kompulsif bozukluk

Genel bakış

Obsesif kompulsif bozukluk (OKB); kişinin kontrol edemediği, sürekli tekrarlayan düşüncelere (takıntılar) ve/veya sürekli yineleme ihtiyacı hissettiği davranışlara (kompulsiyon) sahip olduğu yaygın, kronik ve uzun süreli bir hastalıktır.

İşaretler ve belirtiler

OKB’si olan kişiler; takıntılar, dürtüler veya her ikisinin de belirtilerine sahip olabilirler. Bu belirtiler iş, okul ve kişisel ilişkiler gibi hayatın bütün yönlerine müdahale edebilir.

Takıntılar; endişeye sebep olan tekrarlayan düşünceler, dürtüler, veya zihinsel görüntülerdir. Yaygın belirtiler şunlardır:

  • Mikrop bulaşma/bulaştırma veya kirlenme korkusu
  • Cinsellik, din veya şiddet ile ilgili istenmeyen, yasak veya tabu olan düşünceler
  • Başkalarına veya kendine karşı agresif düşünceler
  • Çevredeki eşyaları düzenli ve simetrik hale getirmek

Kompulsiyonlar, OKB’li bir kişinin takıntı haline getirdiği düşüncelere karşı gerçekleştirdiği tekrarlayan davranışlardır. Yaygın görülen kompulsiyonlar şunlardır:

  • Aşırı temizlik ve/veya durmadan el yıkamak
  • Bir şeyleri belirli ve mükemmel bir biçimde sıralamak ve düzenlemek
  • Kapının kilitli olup olmadığını veya fırının kapalı olup olmadığını tekrar tekrar kontrol etmek
  • Sürekli sayı saymak

Tüm ritüeller veya alışkınlıklar kompulsiyon değildir. Bazen herkes bir şeyleri iki defa kontrol eder. Ama OKB’si olan bir kişi genellikle:

  • Bu düşüncelerin veya davranışların abartıldığı söylense bile bunları kontrol edemez
  • Günde en az bir saatini bu düşünceler veya davranışlar üzerine düşünerek harcar
  • Bu davranışları veya ritüelleri gerçekleştirirken zevk almaz, fakat düşüncelerin sebep olduğu kaygıdan kısa süreliğine de olsa uzaklaşır.
  • Günlük yaşamlarında bu düşünce veya davranışlarından dolayı önemli sorunlar yaşar

OKB’ye sahip bazı kişilerde tik bozukluğu da vardır. Motor tikler; göz kırpma ve diğer göz hareketleri, yüz ekşitme, omuz silkme ve bilinçsizce baş sallama gibi ani, kısa ve tekrarlayan hareketlerdir. Sürekli olarak boğaz temizleme, burun çekme veya homurdanma sesleri yaygın görülen vokal tikler arasındadır.

Belirtiler gelip geçici olabilir, zamanla hafifleyebilir veya kötüleşebilir. OKB’si olan kişiler, takıntılarını tetikleyen durumlardan kaçınarak kendilerine yardım etmeye çalışabilir, kendilerini sakinleştirmek için alkol veya uyuşturucu kullanabilir. OKB’li yetişkinlerin çoğu, yaptıklarının mantıklı olmadığını kabul etse de bazı yetişkinler ve çocuklar, davranışlarının normal olmadığını fark etmeyebilir. Ebeveynler veya öğretmenler çocuklarda OKB belirtilerini genellikle fark eder.

OKB’niz olduğunu düşünüyorsanız belirtileriniz hakkında doktorunuzla konuşunuz. OKB, tedavi edilmediği takdirde hayatın her alanına müdahale edebilir.

Risk faktörleri

OKB; tüm dünyada yetişkinleri, ergenleri ve çocukları etkileyen yaygın görülen bir bozukluktur. Çoğu kişiye yaklaşık 19 yaşında teşhis konur, başlangıç yaşı genellikle erkek çocuklarda kız çocuklarına göre daha erkendir ancak bazı kişilerin 35 yaşından sonra da bu hastalığa yakalandıkları gözlemlenmiştir. Yetişkinlerde görülen OKB istatistikleri hakkında bilgi almak için NIMH Obsesif-Kompulsif Bozukluk web sayfasına bakabilirsiniz.

OKB’nin nedenleri bilinmemektedir, ancak risk faktörleri şunlardır:

Genetik

İkiz ve aile çalışmaları, OKB’li birinci dereceden akrabalara (ebeveyn, kardeş veya çocuk gibi) sahip olan kişilerin OKB’ye yakalanma riskinin daha yüksek olduğunu göstermiştir. Birinci dereceden akrabanın OKB’si, çocukken veya ergenken başladığı takdirde risk daha da yükselir. Bu konuda süregelen çalışmalar, genetik ve OKB arasındaki bağlantıyı ortaya çıkarmaya devam ediyor ve bu çalışmalar OKB teşhisinin konulmasına ve tedavisinin geliştirilmesine yardımcı olabilir.

Beynin yapısı ve işleyişi

Görüntüleme çalışmaları, OKB hastalarında beynin frontal korteks ve korteks altı yapılarında farklılıklar olduğunu göstermiştir. OKB belirtileri ile beynin belirli bölgelerindeki anormallikler arasında bir bağlantı var gibi görünmekte ancak bu bağlantının varlığı şu an için net değil. Araştırmalar hala devam etmektedir. Bunun altında yatan nedenleri anlamak OKB’yi tedavi etmek için özel, kişiselleştirilmiş tedavilerin belirlenmesinde yardımcı olacaktır.

Çevre

Bazı çalışmalarda çocukluk travması ile obsesif-kompulsif belirtiler arasında bir ilişki olduğu bildirilmiştir. Ancak bu ilişkiyi anlamak için daha fazla araştırmaya ihtiyaç var.

Bazı vakalarda, çocuklarda streptokok enfeksiyonunun ardından OKB veya OKB belirtileri gözlemlenebilir; buna Streptokok Enfeksiyonları ile İlişkili Pediatrik Otoimmün Nöropsikiyatrik Bozukluklar (PANDAS) adı verilir. Daha fazla bilgi için NIMH’nin PANDAS hakkındaki bilgi formunu okuyabilirsiniz.

Tedaviler ve terapiler

OKB genellikle ilaç, psikoterapi veya ikisinin bir kombinasyonu ile tedavi edilir. OKB’li hastaların çoğu tedaviye yanıt verse de bazılarında belirtiler görülmeye devam eder.

Bazen OKB’si olan kişilerde anksiyete ve depresyonun yanında kişinin dış görünüşünde var olduğunu düşündüğü kusurlara yönelik aşırı kaygı duymasına yol açan beden dismorfik bozukluğu gibi başka zihinsel hastalıklar da gözlemlenir. Tedaviye karar verirken bu diğer bozuklukları da dikkate almak önemlidir.

İlaç tedavisi

Seçici serotonin geri alım inhibitörlerini (SSRI’lar) içeren serotonin geri alım inhibitörleri (SRI’lar), OKB belirtilerinin azaltılmasında yardımcı rol oynar.

SRI’lar genellikle OKB tedavisinde, depresyon tedavisinde kullanılandan daha yüksek günlük dozlar gerektirir ve vücutta etkisini göstermeye başlaması 8 ila 12 hafta sürebilir ancak bazı hastalarda bu süreni kısaldığı gözlemlenmiştir.

Belirtilerin bu tür ilaçlarla düzeltilemediği takdirde araştırmalar bazı hastaların antipsikotik ilaçlara olumlu yanıt verebileceğini göstermektedir. Araştırmalar, bir antipsikotik ilacın hem OKB hem de tik bozukluğu olan kişilerde belirtileri yönetmeye yardımcı olabileceğini gösterse de antipsikotiklerin OKB tedavisindeki etkinliğine ilişkin araştırmalar karmaşıktır.

Size bir reçete yazıldıysa aşağıdakileri yerine getirdiğinizden emin olun:

  • Aldığınız ilaçların risklerini ve faydalarını anladığınızdan emin olmak için doktorunuzla veya eczacınızla konuşun.
  • Doktorunuzla konuşmadan ilaç almayı bırakmayın. Bir ilacı aniden durdurmak OKB semptomlarının “geri tepmesine” veya kötüleşmesine neden olabilir. Diğer rahatsız edici veya potansiyel olarak tehlikeli kabul edilen yoksunluk belirtilerine de yol açabilir.
  • Yan etkilerle ilgili endişelerinizi hemen doktorunuza bildirin. Doz değişikligine veya farklı bir ilaca ihtiyacınız olabilir.
  • Ciddi yan etkileri çevrimiçi olarak veya 1-800-332-1088 numaralı telefondan ABD Gıda ve İlaç Dairesi (FDA) MedWatch Olumsuz Olay Raporlama programına bildirin. Siz veya doktorunuz bir rapor gönderebilirsiniz.

OKB’yi tedavi etmek için başka ilaçlar da kullanılmıştır ancak bu seçeneklerin faydasını göstermek için daha fazla araştırmaya ihtiyaç vardır. Bu ilaçlarla ilgili temel bilgiler için NIMH Ruh Sağlığı İlaçları web sayfasını ziyaret edebilirsiniz. İlaçlar, yan etkiler ve uyarılar hakkında en güncel bilgiler için FDA web sitesini ziyaret edin.

Psikoterapi

Psikoterapi, OKB’li yetişkinler ve çocuklar için etkili bir tedavi olabilir. Araştırmalar, bilişsel davranışçı terapi (BDT) ve diğer ilgili terapiler (örneğin, alışkanlığı tersine çevirme eğitimi) dahil olmak üzere belirli psikoterapi türlerinin birçok kişi için ilaç tedavisi kadar etkili olabileceğini göstermektedir. Ayrıca araştırma, kompulsiyonları tetikleyen (örneğin kirli nesnelere dokunmak) bir olaya maruz bırakılmak ve bunun üzerine kişiyi daha sonra ortaya çıkan olağan dürtüleri (örneğin el yıkama) yerine getirmekten alıkoyan Maruz Bırakma ve Tepki Önleme (EX/RP) adı verilen bir BDT türünün, SRI ilaçlarına olumlu yanıt vermeyen kişilerde bile OKB’deki zorlayıcı davranışları azaltmada etkili olduğunu göstermektedir.

Çoğu zihinsel bozuklukta olduğu gibi, tedavi genellikle kişiye özeldir ve ilaç tedavisi, psikoterapi veya her ikisinin bir kombinasyonu ile başlayabilir. Birçok hasta için SRI veya SSRI ilaçları, OKB semptomlarını etkili bir şekilde tedavi etmediğinde veya tam tersine psikoterapi ile tedaviye başlayan bireyler söz konusu olduğu durumda EX/RP ek tedavi seçeneğidir.

Diğer tedavi seçenekleri

2018 yılında FDA, yetişkinlerde OKB tedavisinde yardımcı olarak Transkraniyal Manyetik Uyarımı’nı (TMS) onayladı.

NIMH, OKB’si klasik tedavilere olumlu yanıt vermeyen kişiler için başka tedavi yaklaşımlarına yönelik araştırmaları desteklemektedir. Bu yeni yaklaşımlar, derin beyin uyarımı gibi yeni tekniklerin yanı sıra kombinasyon ve ek (güçlendirme) tedavilerini de içerir. NIMH web sitesini ziyaret ederek beyin uyarım terapileri hakkında daha fazla bilgi edinebilirsiniz.

Çeviren: İlayda Demir

Düzenleyen: Zeynep Özçelik

Kaynak: National Institute of Mental Health

Leave a comment