Islıkla iletişim kuran İspanyol adası

Islıkla iletişim kuran İspanyol adası

Two boys whistling in the Barranco de Ávalo ravine, La Gomera

La Gomera’nın küçük Kanarya Adası’nda, bir zamanlar neredeyse yok olma derecesine gelen ıslık dili bugünlerde heyecan verici bir canlanmaya uğradı.

La Gomera’nın küçük Kanarya Adası’ndaki bir vadi olan Barranco de Ávalo’daki sarp kayalıklarda, iki tane 12 yaşındaki yerli çocuk Silbo Gomero, yani yerel ıslık dili pratiği yapıyorlardı. Büyüleyici birkaç dakika boyunca, Irún Castillo Perdomo ve Angel Manuel Garcia Herrera’nın coşkulu nağmeleri çorak vadide yankılandı ve uçan kartallar gibi gururla havaya yükseldi.

Onlara, dedesi bu adanın sahibi olan ve aynı topraklarda çalışmış olan 70 yaşındaki emekli Silbo Gomero öğretmeni Eugenio Darias da eşlik etti. Bana, çocukların ıslıklı konuşmalarının kısa mesajda veya oyun alanında yapılanlara benzer olduğunu söyledi, fakat bunda odak noktası La Gomera’nın korunan ıslık dilini oluşturan altı farklı ses üzerineydi.

Onların yaşındaki birçok çocuk telefonlarını alıp kullanmayı tercih ediyor olsa da bu küçük Kanarya Adası, onları farklı şekilde düşünmeye davet ediyor. Yok olma tehlikesinde olan dil, 1999’dan itibaren Darias sayesinde okullarda zorunlu ders haline getirildi ve 22.000 yerlinin neredeyse tamamı ana dili olan Kanarya İspanyolcasının yanı sıra ıslık dilini de anlıyor.

Silbo Gomero öğrenme programına öncülük eden Darias, “Öğrencilere, tıpkı diğer diller gibi bu dili de kullanmaları gerektiğinde gerçekten kullanabilecekleri ama günlük kullanım için zorunlu olmadığı fikrini vermek önemli.” diyor. “Hedefimiz ıslığa daha fazla önem vermek, böylece çocuklar dili birlikte kullanmak için öz güven kazanabilirler. Daha da önemlisi, zorunlu müfredat dahilinde korunması ıslığın yok olmasını tümüyle engelliyor.”

Yerel yayın gazetecisi Francisca Gonzalez Santana’ya göre ıslık dili, “70 kadar bölgede” farklı şekillerde bulunuyor. Santana, “Örneğin Türkiye’de ıslık, 500 yıl önce Osmanlı İmparatorluğu zamanında başladı.” diyor. “Daha sonra, bu dil tüm Karadeniz bölgesine yayıldı. Meksika’da İspanyol-Çinantek dillerinde ise hala ıslıkla haberleşmeyi görebiliyoruz.”

2009’da resmi olarak Unesco tarafından somut olmayan kültürel miras olarak ilan edilen ve en çok öğrenilen ıslık dili olan Silbo Gomero, iletişim için altı kısa ses kullanıyor. Yalnızca dört tanesi 22 sessiz harfin yerini tutarken, iki farklı ıslık ise İspanyolcada konuşulan beş sesli harfin yerini tutuyor. Islıkçılar, kelimeleri taklit etmek için sesi uzatıp kısaltıyorlar.

Silbo Gomero is perfectly suited to this landscape of deep valleys and steep ravines (Credit: Richard Franks)

Silbo Gomero, derin çukurların ve dik vadilerin olduğu bu tabiata harika bir şekilde uyum sağlıyor (Credit: Richard Franks)

Muhtemelen en geleneksel olanı yerli heykeltıraş José Darías tarafından tanıtılmış olsa da adada birkaç farklı ıslık yöntemi bulunuyor. Vallehermoso’da Silbo Gomero’nun en aktif olduğu vadiye bakan seyir noktası Mirador de Igualero’daki Islık Çalan Ağaç heykeli, sesi yükseltmek için ağzın kenarında açık bir avuç ile ıslık çalarken işaret parmağının nasıl bükülmesi ve ağzın içine nasıl yerleştirilmesi gerektiğini gösteriyor.

Deneyimli ıslıkçılar, farklı parmak yöntemleri kullanır ve bazen de yalnızca ıslığı çalanın “aksanından” onun kim olduğunu söyleyebilir, fakat birçok ıslıkçı kendisini tanıtarak karşıdaki kişinin ismini söyleyecektir. Mesaj anlaşıldığı zaman ise “bueno bueno” diyerek geri ıslık çalarlar. Aslında oldukça basit ve kısa.

O kadar kısa ve basit olmayan şey ise dilin kökeni. Tarih kitapları, ıslığın en az 1402’li yıllara, yani Kanarya Adaları’nın ilk İspanyol fethi zamanına dayandığını ileri sürüyor, fakat Silbo Gomero’nun daha eski olduğu düşünülen mirası tartışmaya açık.

2019 yılında Tenerife’deki La Laguna Üniversitesi tarafından yayımlanan DNA temelli araştırmada, La Gomera’nın eski yerleşik halkı olan Guançeler (günümüzde yerel olarak Amazigh ismiyle bilinen) Berberilerle eşleştirildi. Bu yerli halk, 3.000 yıldan daha uzun bir süre önce Kuzey Afrika bölgelerinde bulunmuş ve ıslıkla haberleşmiş. Dolayısıyla, adadaki İspanyol sakinlerin, La Gomera’nın ilk sakinlerinin ıslık dilini kendi ana dillerine uyacak şekilde uyarladıklarına yaygın bir şekilde inanılıyor.

La Gomera’nın özel ıslığı, üç yıllık İspanyol fetihleri sırasında diğer Kanarya Adaları’na da ulaştı, hatta daha sonra Gomeros’tan Güney Amerika’ya göç etti. Ancak, Kanarya Adaları’ndaki yalnızca başka bir adada hayatta kalabildi: Santana’ya göre ıslığın hala yaşlı sakinler arasında ara sıra kullanıldığı El Hierro adası.

Eugenio Darias pioneered the Silbo Gomero school learning programme in 1999 (Credit: Richard Franks)

Eugenio Darias, 1999’daki Silbo Gomero öğrenme programına öncülük ediyor (Credit: Richard Franks)

Yerlilere, birkaç kilometre öteye kadar ulaşabilen hızlı ve tiz bir sesle iletişim kurma olanağı verdiği için Silbo Gomero, La Gomera’nın zorlu arazisine, yani derin vadilerine uygundur. Yerliler, vadilerin tepesinden etkinlikleri duyurabilir, hayvanların getirilmesini isteyebilir, yaklaşan tehlike hakkında uyarı yapabilir ve hatta bir aile üyesinin ölümünü duyurabilir. Darias, “Bu, bizi birçok kez tırmanmaktan kurtardı.” diyor.

1950’lerde Silbo Gomero o kadar sık kullanılıyordu ki sıklıkla vadilerde talimat göndermek için bekleyen dağınık bir çiftçi kuyruğu oluyordu. Darias, “Üzerinde çalışılması zor bir araziydi, kimse bir mesaj iletmek için vadilere inip çıkmak istemezdi. Bundan dolayı aynı anda birçok ıslık konuşması meydana gelirdi ve bizim de sıramızı beklememiz gerekirdi.” diyor.

“Trafiğe benziyordu!” diye ekliyor. “Fakat 1960 ve 1970’lerde, birçok tarım arazisi terk edildi ve işçilerin birçoğu adayı terk etti. Silbo Gomero daha çok yerel hayvan sahipleri arasında kullanıldığı için bu kişiler adadan ayrıldıklarında ıslık da onlarla birlikte gitti.”

Büyüyen ekonomik koşullar, ada işçilerinin çoğunu Küba ve Venezuela gibi daha zengin ülkelere ve komşu Kanarya Adası Tenerife’ye göç etmeye zorladığı için Silbo Gomero 1960’larda düşüşteydi. Kısa bir süre sonra, telefonlar yaygınlaştı ve dil bütünüyle tehdit altına girdi.

1990’lara gelindiğinde, modern teknolojinin yükselişi ve La Gomera’da yeni yolların ve patikaların yapılması, Silbo Gomero’ya duyulan ihtiyacı ve onun pratikliğini ortadan kaldırarak bu dili yok olma eşiğine getirdi. İşte tam bu sırada Darias, gelecek nesillerin yalnızca ıslığı anlamakla kalmayıp aynı zamanda kullanabilmesini sağlayarak ıslığın geleceğini korumak için devreye girdi.

The Whistling Tree sculpture at Mirador de Igualero demonstrates the whistling technique (Credit: Richard Franks)

Mirador de Igualero’daki ıslık tekniğini gösteren Islık Çalan Ağaç Heykeli (Credit: Richard Franks)

“Islık, Kanarya Adaları’nda daha büyük bir özenle korundu,” diye belirtti Santana, “çünkü ıslık, adanın orografyası, dağlık alanlar ve kanyonlar ile tarım ve hayvancılığa bağlı ekonomimizden oluşan kültürümüzün önemli bir parçası.”

Islık, artık okul veya diğer resmi programların dışında nadiren duyulsa da bazen adanın telefon bağlantısı olmayan birkaç yerinde kullanılıyor. “Hala birbiriyle ıslık çalarak iletişime geçen iki keçi çobanı tanıyorum.” diyor Darias. “Bu kişiler adanın güneyinde yaşayanların yeğenleri. Kendilerinin hayvanları mobil şebeke hizmetinin olmadığı bir bölgede dolaşıyor; bundan dolayı ıslığı kullanmak onlar için bir gereksinim.”

“Şu an telefonunun şarjı biterse Silbo Gomero’yu kullanır mısın?” diye sordum.

“Tabi ki!” dedi. “Zaten telefonlar olmasaydı hala bu yolla iletişim kuruyor olacaktık.”

 

Yazar: Richard Franks

Çeviren: Sinem Nur Uyanık

Düzenleyen: Kübra Kavasçinay

Kaynak: https://www.bbc.com/travel/article/20210720-the-spanish-island-that-communicates-by-whistle

Leave a comment