Önemli şeylere dikkat etme ve gerisini görmezden gelme yeteneği, insanlık tarihi boyunca önemli bir hayatta kalma becerisi olmuştur. Dikkat, farkındalığımızı çevremizin belirli bir yönüne, önemli kararlara veya kafamızdaki düşüncelere odaklamamıza yardımcı olur. Odaklanmayı sürdürmek her yaştan bireyin sürekli karşılaştığı bir zorluktur ve insanlar uzun zamandır odaklanmayı sürdürmelerine yardımcı olacak stratejiler, püf noktaları ve ilaçlar aramaktadır.

Dikkat neden önemlidir?

Dikkatimizi vermek, okulda öğrenmemize, iş hayatında ilerlememize ve başarılı ilişkiler kurmamıza yardımcı olur, fakat dikkatimizi yeterince toplayamazsak her türlü başarı çok daha zor hâle gelir. Bazı insanlar kolayca odakları üzerinde daha fazla kontrole sahip gibi görünebilir ancak çoğu insanın dikkat etme yeteneği duruma, karşılaştıkları dikkat dağıtıcıların sayısına ve kafein veya Ritalin gibi uyarıcıları kullanıp kullanmadığına bağlı olarak değişir. Ve diğerleri -özellikle dikkat eksikliği hiperaktivite bozukluğu (DEHB) veya diğer zihinsel sağlık sorunları olanlar- en önemli durumlarda bile dikkatlerini vermekte zorlanabilir.

Bazı insanların dikkat süreleri daha mı kısadır?

Belirli bir göreve uzun bir süre odaklanma becerisi bireyler arasında büyük farklılık gösterebilir. Evrim psikologları, uzun ve kısa dikkat süreleri olan bireylerin her ikisinin de ilkel insan toplumlarında değer sahibi olduklarını iddia ediyorlar. Örneğin ikincisi, yenilik arayanlar, daha maceracı ve diğerlerinden daha çabuk göç edenler olabilir.

Aynı anda birkaç görevi yapmak mümkün müdür?

Birçok insan aynı anda iki ya da daha fazla iş yapmaya çalışır. Örneğin araba sürerken mesaj atmak ya da podcast dinlerken okumak. Ancak artan araştırmalar gösteriyor ki odağımızı bölmek her iki görevde de daha az verimliliğe, daha fazla strese ve dikkat dağınıklığına hatta beyindeki gri maddede azalmaya yol açıyor.

Nasıl odaklanılır?

İnsanların hem kendi iç dünyaları -düşüncelerde gezinmek gibi- hem de dıştan gelen işaretler- davetkâr bir mesaj sesi gibi- tarafından dikkatleri dağılabilir. Zihin, dikkati dağıtmak istediğinde ya da dikkat dağınıklığı tarafından ele geçirildiğinde, kendimizi elimizdeki göreve yeniden odaklanmaya ya da dikkat etmeye zorlamak neredeyse imkânsız gibi gelebilir, özellikle de sıkıcı ya da zorlayıcıysa. Dikkati inceleyen bazı araştırmacılar bunu, pratikle güçlendirilebilecek bir tür kas olarak görüyorlar ve belirli stratejilerin veya tekniklerin özellikle uzun vadede kabiliyet oluşturmada etkili olabileceğini öne sürüyorlar. Son yıllarda rağbet gören stratejilerden biri, beynin belirli ipuçlarına dikkati yönlendirme yeteneğini geliştiren farkındalıktır.

Meditasyon odaklanmamı artırır mı?

Farkındalık eğitimi, insanlar dalgınken daha sakin kalmalarına ve odağı daha fazla korumalarına yardımcı olabilir. Daha fazla farkındalığa sahip pek çok kişi, olumsuz düşünceleri kabul edip onlarla yaşamayı, kişisel farkındalığı artırmayı ve dikkati sürdürmeyi daha kolay buluyor. Ancak meditasyonun odaklanmayı arttırmada diğer farkındalık tekniklerinden daha etkili olup olmadığına dair bir fikir birliği yoktur.

Çocukların odaklanmasına nasıl yardımcı oluruz?

Çocukları, özellikle de küçük çocukları bir dizi oyuncak, el sanatları ve oyunlarla çevrelemek cezbedicidir. Ancak araştırmalar, çocuklara bol miktarda oyun seçeneği sunulduğunda, dikkatlerinin çabuk dağıldığını ve katılımlarının kalitesinin kötüye gittiğini gösteriyor. Oynayabilecekleri sadece birkaç oyuncağa sahip olduklarında, daha fazla odaklanma ve yaratıcılıkla oynarlar.

Aklımız başka yerde olduğunda…

Hayalperest insanlar genellikle verimsiz veya çocuksu göründükleri için reddedilir. İşin aslı çok farklı olabilir. Psikolog Jerome Singer, “mutlu hayalperestlerin” geleceklerini planlamak, kendilerini eğlendirmek ve sorunlarına yaratıcı çözümler üretmek için kendi ürettikleri imgelerden, hayallerden ve iç monologlardan yararlandıklarını öne sürdü. Günümüzde bazı uzmanlar, dikkat dağınıklığı dolu bir ortamda yaşadığımız için, hayallerimizle daha fazla zaman geçirmemizi öneriyorlar. Bazen hayallere dalmak, dikkat eksikliğini yansıtmaktan ziyade daha etkin bir şekilde hatırlamamıza, sorunlara daha yaratıcı çözümler bulmamıza ve akıl sağlığını daha fazla korumamıza yardımcı olabilir.

Hayal kurmanın faydaları nelerdir?

Araştırmalarda, hayallere dalan insanlar tekrar dikkatlerini topladıklarında daha dinç ve etkin hissettiklerini belirttiler. Bazı uzmanlar, odağı bozmanın ve yeniden odaklamanın kişisel ve mesleki sorunları çözmenin sırrı olabileceğini düşünüyor. Çünkü can sıkıcı bir sorundan uzaklaşıp tekrar o soruna döndüğümüzde çözüm bir anda aklımıza gelir.

Dikkat dağılmasının faydaları var mıdır?

Dikkat dağıtıcılar, doğru bir şekilde yönetildiğinde, bizi olumsuz düşüncelerden veya sağlıksız faaliyetlerden uzaklaştırırsa çok yararlı olabilir. Örneğin, video oyunları dikkatimizi aşırı yemek yeme veya alkol ve uyuşturucu kullanımından uzaklaştırabilir. Müzik, yorucu bir antrenmana devam etmemize yardımcı olabilir. Fakat dikkati dağıtmak, olumsuz duyguları bastırmada kısa vadede yardımcı olsa da uzun vadeli çözümlerde olumsuz sonuç verebilir.

DEHB ile yaşamak

Sürekli olarak dalgınlık, dikkat dağınıklığı, hiperaktivite ve dürtülerine hâkim olamamayla mücadele eden insanların dikkat eksikliği hiperaktivite bozukluğu veya DEHB olarak bilinen nörodavranışsal bozukluğu olabilir. Çocukların yaklaşık yüzde 5 ila 11’i DEHB ile yaşıyor olabilir, bu da onu muhtemelen çocukluk döneminin en yaygın zihinsel sağlık sorunu yapar. Ancak DEHB birçok yetişkini de etkiler, öğrenme, çalışma ve sağlıklı ilişkiler kurmada zorluklar yaratır. DEHB tedavisine yardımcı olmak için genelde terapi ve uyarıcı maddeler birlikte kullanılır.

Kaynak: Psychology Today

Çeviren: Rumeysa Dilber

Düzenleyen: Ayça Gürdal