Cehennem’e yolculuk: Dante ve İlahi Komedya

Cehennem’e yolculuk: Dante ve İlahi Komedya

(Credit: Rebecca Hendin)

Dante’nin İlahi Komedya’da sunduğu Öteki Hayat, Rönesans’ı ve Reform’u etkilemiş ve modern dünyanın kuruluşunda etkin rol oynamıştır, şeklinde yazıyor Christian Blauvelt.

“All hope abandon ye who enter here.” [1]

İlahi Komedya’nın İngilizceye ilk çevirilerinden olan, Henry Francis Cary’nin 1984 basımından alıntıdır ve cehennemin kapısında yer alan yazıdır. Sizler, büyük ihtimalle “Abondon hope all ye enter here,” olarak duymuşsunuzdur. Telaffuzu daha kolay olan bu çeviri, Bret Easton Ellis’in Amerikan Sapığı filminde bir epigraftır. Disney tema parkında Karayip Korsanları yolculuğunun girişinde bir uyarı olarak asılıdır, World of Warcraft oyununda bulunmakta ve The Gaslight Anthem tarafından şarkı sözü olarak kullanılmıştır.

İlahi Komedya’nın bir dizesini bile okumamış olsanız da üzerinizde bir etkisi bulunmaktadır.

Bu dize, 1320 yılında Floransalı bürokrattan öngörülü bir hikaye anlatıcısına dönen Dante Alighieri’nin üç ciltlik epik şiiri İlahi Komedya’yı oluşturan 14.233 dizeden biridir.

1265 yılında doğan Dante için eczacı olmak istediği çocukluk yıllarından beri edebi tutku hayatının bir parçasıdır. 13. yüzyıl sonlarına doğru Floransa’da kitaplar eczanelerde satılırdı. Bu kağıt ya da parşömen üzerindeki kelimelerin aktardığı fikirlerin zihinleri herhangi bir ilaç kadar etkileyebildiğine dair genel yargının bir kanıtıydı.

Sayısız kez uyarlanan, aşırılan, alıntılanan ve yeniden düzenlenen; ressamlara ve heykeltıraşlara asırlarca ilham veren bir edebi çalışma olarak İlahi Komedya nasıl da bir tutku yaratmıştır! Cehennem’in tasvirini İncil’in yazarlarından çok Dante bizlere sunmuştur ve bu tasvir, günümüze dek gelmiştir. Botticelli ve Blake, Delacroix ve Dali tarafından resmedilmiş, Rodin tarafından heykel sanatına aktarılmış -Öpücük heykeli, Dante’nin lanetlenmiş aşıkları Paolo ve Francesca’yı tasvir etmektedir- ve John Romita tarafından X-Men çizgi romanlarında resmedilmiştir. Jorge Luis Borges, İlahi Komedya’nın “yazılmış en iyi edebi eser” olduğunu söylerken, TS Elliot ise üzerimizde yarattığı etkiyi şu şekilde açıklar: “Dünyamız, Dante ve Shakespeare arasında bölünmüştür. Üçüncüsü yoktur.” Belki de İlahi Komedya’dan alınan bu epigrafın şöyle olması daha uygun olurdu: “Ey buradan içeri girenler, ilham alın.”

Dante, rendered in a Signorelli fresco at Orvieto Cathedral, was a government official in Florence before he was accused of stealing city funds and exiled (Credit: Alamy)

Dante, Orvieto Katedralinde Signorelli freskolarına resmedilmiştir. Şehrin fonunu çalmakla suçlanıp sürgün edilene kadar Floransa’nın devlet memurlarından biriydi.

İlahi Komedya, sadece yazarlar ve görsel sanatçılar için bir ilham kaynağı değildir. İtalyancayı kutsal algılamamıza sebep olan, yazarlık kavramını yaratıcı tekil bir sesi Kitab-ı Mukaddes’e denk olacak kadar güçlü hale getiren, Rönesans’ın ve sonrasında Reform’un ve son olarak günümüzde entelektüel söyleve hakim olan seküler hümanizmin yolunu açan bir eserdir. İlahi Komedya’nın bir dizesini bile okumamış olsanız da üzerinizde bir etkisi bulunmaktadır.

Cehennem’e gidiş ve dönüş

İlahi Komedya’yı birinci tekil şahıs ile anlatan Dante; Cehennem ve Araf yolculuğunu, Aeneis destanını ve sonrasında Heaven’ı kaleme alan Antik Roma şairi Virgil’in rehberliğinde kendi yaptığı bir yolculuk olarak sunar. Onun için kusursuz kadını temsil eden, romantik bir hasret duyduğu ancak genç yaşta vefat eden Floransalı Beatrice ona yol gösterir. Bu, öteki hayat tasvirinin yazarın gerçekleşmesini istediği dileklerinin etkisi altında olduğunu öne sürer: Dante, hem baba figürü olarak gördüğü edebi kahramanı hem de aşık olduğu kadın ile bir gezintiye çıkar. Çağdaş türsel yazı tabiriyle, Dante’nin İlahi Komedya’daki yansıması bir Mary Sue’dir. Yani, yazarın olmak istediği kişi olarak kaleme aldığı karakterin yazarın dilediği deneyimleri yaşamasıdır. How Not To Write a Novel’ın (Bir Roman Nasıl Yazılmaz) yazarı Sandra Newman, “İlahi Komedya, gerçekten tipik bir bilim kurgu üçlemesine benzer. Birinci kitap, bir klasiktir. İkinci kitap, birincinin daha az heyecan verici versiyonudur. Üçüncü kitap ise deli zırvasıdır. Yazarın cinselliğine dair istenmeyen bilgiler verilir ve her sahnede Mary Sue bize el sallar,” der.

Batı edebiyatı ve teolojisinin tamamı, Dante için bir tür 14. yüzyıl hip-hop sanatçısı gibi örnekleyip parçalayacağı hammaddedir.

Dante’nin yönelimleri bizlere Cehennem, Araf ve Cennet’i nasıl algıladığımız hakkında bilgi verir. Bunun yanında, sanki bu ikili birlikte var olabilirmiş gibi Hristiyan teolojisi ve Greko-Roman mitlerini birleştirir. Bir başka deyişle, çağdaş bilim kurgu/fantazya yazımından bir terim kullanmak gerekirse, Greko-Roman mitlerini ‘geriye dönük değiştirir.’ Böylece tanrılar da dahil olmak üzere mitlerdeki karakterler, mantıklı bir şekilde Hristiyanlık ile birlikte var olabilir. Kayıkçı, ruhları yeraltı dünyasında kayık ile taşıyan Yunan mitolojik figürü, lanetlenmiş ruhları Cehennem’e taşır. Şeytan, yeraltı dünyasının tanrısı Plüton’un bir başka ismiyle, Dis olarak adlandırılır.

Dante’s vision of Hell has inspired countless artists – from Botticelli to the videogame designers behind a 2010 adaptation of the Inferno for Playstation and Xbox (Credit: Alamy)

Dante’nin Cehennem tasviri sayısız sanatçıya ilham vermiştir -Boticelli’den 2010 yılında Playstation ve Xbox için yapılan Cehennem uyarlamasının arkasındaki oyun tasarımcılarına kadar. (Alamy)

Gerçek dünya tarihi de teolojinin yanında yerini alır: Şeytan kimleri sonsuza dek yiyip tüketir? Üç ağzından birinde İsa’ya ihanet eden Yahuda, diğer ikisinde ise Julius Sezar’a ihanet eden Brutus ve Cassius bulunur. Tabi ki Dante Julius Sezar’ın İsa kadar önemli olduğunu savunuyor olabilir. Batı edebiyatı ve teolojisinin tamamı, Dante için bir tür 14. yüzyıl hip-hop sanatçısı gibi örnekleyip parçalayacağı hammaddedir.

Poet and painter Gabriel Charles Dante Rossetti changed his name to Dante Gabriel Rossetti in the poet’s honour – and he painted Beatrice, Dante’s ideal woman (Credit: Alamy)

Şair ve Ressam Gabriel Charles Dante Rossetti ismini, şairin şerefine Dante Gabriel Rosetti olarak değiştirmiş ve Dante’nin kusursuz kadını Beatrice’yi resmetmiştir (Alamy).

Tarihe, mitlere ve kutsal yazılara referanslar, Dante için yaşadığı dönemdeki siyaset hakkında yorumlar yapmak için kullandığı retorik bir cephanedir. Bu, söz gelimi, televizyon programları ve filmlerden tanınmış giflerin bazılarımızda günümüz dünyasında neler olup bittiğine dair anlam çıkarmasını sağlamasına benzer. Cennet’teyken bir anda Bizans İmparatoru Justinian ortaya çıkar ve papalığa askeri destek vererek Kutsal Roma İmparatorluğu’nu zayıflatmaya çalışan Valois kontu Charles’a iki florin verir: “Let young Charles not think the Lord/Will change his eagle-bearing coat of arms/For sprays of lilies, nor that a toy sword/And putty shield will work like lucky charms” [2] Charles’ın destekçileri tarafından Floransa’dan sürgün edildiğinden -yaklaşık 20 yıl boyunca sevgili şehrinden men edildi-, Clieve James’in 2013 çevirisi vasıtasıyla, Dante bir intikam daha almış olur.

The Divine Comedy wasn't popular in the English-speaking world until poet William Blake, who made many illustrations for it such as this, advocated strongly for it (Credit: Alamy)

İlahi Komedya, İngilizce konuşanlar arasında popülerliğini, şair William Blake’in yukarıdaki gibi çizimler yapmasıyla ve savunmasıyla kazandı. (Alamy)

İlahi Komedya’da hesaplaşmalar, Real Housewife serisinin tamamında yaşanandan fazladır. Pisa halkı için dileği “her bir ruhun” boğulmasıdır. James’in çevirisiyle aynı kantoda şunları da ekler: “Ah, Genoese, you that know all the ropes/Of deep corruption yet know not the first/Thing of good custom, how are you not flung/Out of this world?” [3] Mitlerde bahsi geçen Kral Midas içinse şunları söyler: “And now forever all men fight for air laughing at him.” [4] Şu güne kadar daha ustaca söylenmiş bir başka hakaret yoktur.

William Bouguereau’s Dante and Virgil from 1850 shows how vivid and image-rich Dante’s storytelling is (Credit: Alamy)

William Bouguereau’nun 1850’de resmettiği Dante ve Virgil eseri Dante’nin anlatımının ne kadar canlı ve renkli olduğunu gösterir. (Alamy)

Özgün cezalar bulma konusunda bu kadar iyi olan bir başka hayal gücü de bulmak zordur. Baratarya suçluları (rüşvet alan siyasetçiler için kullanılan bir terimdir), hayattayken hırsızlık yapmalarının cezası olarak kızgın bir ziftin içinde tutulurlar. İsa’nın suçlanmasına yardım eden başrahip Caiphas çarmıha gerilmiştir. Pisa Kontu Ugolino, oğlunu ve kendisini açlıktan ölmek ile cezalandıran Başpiskopos Ruggieri’nin sonsuza kadar boynunu kemirecektir.

Kubbeler

Baş döndüren bu imgeler, Dante’nin anlatımıyla daha da güçlenmiştir: Eserinde, o güne dek İtalya’da yazılan tüm önemli edebi eserlerde kullanılan Latinceyi değil, Tuskan dilinin Floransa lehçesini kullanır. 14. yüzyılın başlarında İtalya, sadece çeşitli dış emperyalist güçlerin etkisi altına almak için rekabet ettiği bir şehir değil, aynı zamanda karmaşık birçok dili de bünyesinde barındıran bir şehirdi. Tuskan dilinin Floransa lehçesinde yazmak, İlahi Komedya’nın önünü kesebilirdi. Buna karşılık, eser o kadar popülerlik kazandı, o kadar çok okundu ki İtalya’daki okuryazarlar, Dante’nin eserine özgün dilinde okuyabilmek adına bu dili öğrenmeye çalıştılar ya da ayak uydurmaya çalıştılar. (Dante’nin çemberi genişletmek için mümkün olduğu yerlerde diğer lehçelerden ve Latinceden ifadeler kullanması bu duruma fayda sağlamıştır.)

Dante’s popularisation of the Florentine Tuscan language helped make Florence the epicentre of the Renaissance, and his likeness is on this Uffizi gallery fresco (Credit: Alamy)

Dante’nin Tuskan dilinin Floransa lehçesini yaygınlaştırması, Floransa’nın Rönesans’ın merkezi olmasına katkıda bulunmuştur. Uffizi galerisi freskosundaki portresi. (Alamy).

İlahi Komedya sayesinde hem Floransa lehçesi İtalya’nın anadili haline geldi ve hem de Floransa Rönesans’ın yaratıcı merkezi oldu. Aynı zamanda, Dante’nin edebi mirasçıları Boccaccio ve Petrarch daha sonra İtalyanca olarak bilinecek dilde yazacaklardı. Kelimelerinin etkisiyle, Dante bugün konuşulan İtalyancanın temelini atmıştır.

Depictions of Dante are found all over Italy, as with this statue in Verona, but Florence did not pardon him for the alleged crimes that exiled him until 2008 (Credit: Alamy)

Verona’daki bu heykel gibi Dante’yi tasvir eden birçok eser İtalya’nın her köşesinde görülebilir. Ancak 2008 yılında kadar Floransa, Dante’nin sözde suçlarını bağışlamamıştı (Alamy).

Anadilde yazmak ve İtalya için yeni bir anadilin oluşmasını sağlamak, Dante’nin fikirlerinin kök salmasını sağladı ve Rönesans, Reform ve Aydınlanma hareketi gibi entelektüel devrimlerin meydana gelmesini sağladı. İki yüzyıl sonra Protestan liderler, insanların İncil’i kendi anadillerinde okumalarının bireysel olarak anlam çıkartabilecekleri anlamına geldiğini savundular ve böylece, sadece Roma Kilisesi’nin kurtuluşa olanak tanıdığı fikrini baltaladılar. Bu, Dante’nin İlahi Komedya’da sunduğu kozmolojinin her bir unsurunu eksiksiz inşa ederek çoktan yaptığı bir şeydi.

‘There is no greater sorrow than happiness recalled in times of misery’ – this line from Francesca, painted by Ary Scheffer, channels the grief Dante felt in exile (Credit: Alamy)

‘Acı dolu dönemlerde hatırlanan mutluluktan daha hüzünlü başka bir şey yoktur,’ der Ary Scheffer tarafından resmedilen Franscesca ve Dante’nin sürgünde hissettiği kederi gösterir (Alamy).

İncil’in ucu açık bıraktığını doldurma küstahlığına sahipti. Rönesans’ın ve klasiklerin yeniden öğreniminin zeminini hazırlayan Dante’nin Cehennem’i, Aristoteles’in aklın hayattaki en önemli şey olduğu görüşünden etkilenmiştir -daha sonrasında Protestanlık’ta bireysel aklın kurtuluşa giden yol olduğu fikrine dönüşecektir. Cehennemin her bir dairesi, bu dairelerin her birine tanımlanmış Yedi Ölümcül Günah ve ek olarak birkaç farklı kategorinin her biri ya aklın başarısız olması (şehvet, oburluk, hırs ve tembellik gibi ilkel dürtülerin aklı baskıladığı daha küçük suçlar) ya da aklı başında, bilinçli yapılan saldırılara (örneğin, Cehennem’e doğrudan biletin kesilmesine ve bu sebeple lanetlenmiş olanların en aşağıdaki ve karanlık dairelere yerleştirilmesine sebep olan sahtekarlık ve kasıtlı yapılan kötülükler) göre ayrılmıştır.

Dante’nin; Kilise’nin kutsal varlığının değil, İsa’ya akıl yoluyla inanmanın kurtuluşa giden yol olduğunu önermesi bir yana, İlahi Komedya’dan önce, Roma Katolik Kilisesi’nin bunca yönünü bu kadar güçlü bir şekilde kınayan bir başka edebi eser var mıdır, bilinmez. Kilise’nin günah çıkarmasını onaylamamakla beraber birçok papanın Cehennem’e gideceğini, 13. yüzyıldan 14. yüzyıl başlarına kadar görev almış tüm papaların onlardan sonra gelen papa ölüp yerlerini alana kadar dinsel görevleri satma suçundan (dinle ilgili bazı ayrıcalıkların alım ve satımı) sonsuz ateşte yanacağını düşünür. Aynı zamanda, Dante hayret verici bir küresel bakış açısına sahiptir ve bu bakış açısı, Hristiyan olmayanlara karşı da adildir. Sarazen generali Selahattin’i öve öve bitiremez, doğru ve adil olup İsa’ya inanmamış olanların yeri olan Araf’ta olduğunu düşünür. Hatta İsa’yı tanımayıp doğru ve adil olanların bir istisna olabileceği ve Cennet’e gidebileceğine dair imalar da bulunmaktadır.

İlahi Komedya, Batı tarihinin dayanak noktasıdır. Edebi ve teolojik ile Pagan ve Hristiyan söylemleri, bir araya getirirken aynı zamanda, gelmekte olan modern dünyanın da DNA’sını taşır. Yaşamın anlamını bizlere sunmayabilir ancak Batı edebiyatının tamamını açıklar.

Çevirmenin notu:

[1] ‘Ey buradan içeri girenler, tüm umudunuzu geride bırakın.’

Editörün notu:

[2] “İzin verme düşünsün genç Charles Kralı/yoksa değiştirecek kartal armalı yeleğini/Ne zambaklar serpilsin ne de kılıçlar kalksın diye/Macundan kalkanlar olacak uğurlu büyümüz.”

[3] “Ey Cenovalı, bilirsin sen tüm kementleri/Çürümeye bırakılmış, bildiğin o en eskileri/Geleneklerden kalma iyi şey, nedendir atılmadın/Bu dünyadan dışarı?”

[4] “Ve artık, gökyüzü uğruna savaşan erkeklerin kahkahalarında olacak sonsuza dek.”

Yazar: Christian Blauvelt

Çeviren: Zeynep Sena Pekşen

Düzenleyen: Hicriye Alptekin

Kaynak: BBC.com

Leave a comment