Örneklerle Genel Bir Bakış

Burlesk edebiyatı taşlamanın bir biçimidir. Genellikle ve belki de en doğru şekilde “aykırı bir taklit” diye tanımlanır. Burlesk edebiyatının amacı “ciddi” bir edebi türün, yazarın ya da eserin komik yönde değiştirilmesi ile tarzını veya ana fikrini taklit etmektir. Tarza yönelik taklitler biçim veya stil gibi hususları içerebilmekteyken; konuya dair taklitler ise belirli bir eser ya da türün keşfedildiği konuları eleştirmek için yapılır.

Burleskin Unsurları

Bir burlesk yapıtı belli bir eserle, türle ya da konuyla dalga geçmeyi hedef edinebilirken, bütün bu unsurların bir eleştirisi olması daha çoğunluktadır. Bu edebi biçim hakkında düşünülmesi mühim olan şey ise, burleskin asıl hedefinin eserin tarzı ve konusu arasında bir aykırılık, anlamsız bir farklılık yaratmasıdır.

“Taklit”, “parodi” ve “burlesk” birbirleri yerine kullanılabilen terimlerken, burlesk geniş kapsamda daha genel bir terim olduğu için belki de taklit ve parodiyi burleskin bir türü olarak düşünmek daha yerinde olacaktır. Bir burlesk yapıtının daha geniş bir kategoriye ayrılan birçok tekniği içerdiğini not etmek de ayrıca önemlidir. Fakat bütün burlesk edebiyatının hep aynı özellikleri içermesi de illa öncelikli husus olmak zorunda değildir.

Yüksek ve Alçak Burlesk

Burleskin iki temel türü bulunur: “Yüksek Burlesk” ve “Alçak Burlesk”. Bu her iki tür de, kendi içinde daha fazla kola ayrılmaktadır.

Bu alt türler, burleskin bir janrı, edebi türü, belirli bir eseri ya da yazarı eleştirip eleştirmediğine bağlıdır. Haydi, bu türlere gelin daha yakından bakalım.

Yüksek Burlesk, ana konusu gereksiz ve “düşük” iken, yapıtın biçim ve stilinin “yüksek” ya da “ciddi” olarak yüceltilmesiyle ortaya çıkar. Yüksek burleskin türleri, tıpkı parodi gibi, “taşlamalı destan” ya da “taşlamalı epik şiir”i içerir.

Taşlamalı destan kendi içinde bir parodidir. Genellikle epik şiirin karışık ve detaylı bir halini taklit eder ve aynı zamanda bu tür nispeten daha düzgün biçimlendirilmiştir. Yalnız bu sebepten ötürü, kendisi bu “yüksek” biçim ve stili, daha çok sıradan ve önemsiz konularda kullanır. Bunun önemli örneklerinden biri de Alexander Pope’un tarzca şık ve ayrıntılı fakat yüzeyinde konu olarak yalnızca bir hanımın buklesini ele alan The Rape of the Lock (Bukleye Tecavüz) eseridir.

Bir parodi, benzer şekilde, yüksek veya ciddi edebiyatın bir ya da birden fazla çeşitli özelliklerini taklit edecektir. Belirli bir yazarın tarzıyla ya da tüm bir edebi türün özellikleriyle dalga geçebilir. Aynı zamanda odağı, bireysel bir iş de olabilir. Parodide amaç; bu aynı vasıf ve özellikleri, yüksek veya ciddi bir seviyede içerirken ve aynı zamanda düşük, komik ve uygunsuz konuları abartarak ele almaktır. Parodi, 1800’lerin başından beri burleskin en bilindik türlerinden biri olmuştur. En iyi örneklerinden bazıları Jane Austen’ın Northanger Abbey (Northanger Manastırı) ve A.S. Byatt’ın Possession: A Romance (Sahipler) yapıtlarını içermektedir. Parodi, Henry Fielding’den Joseph Andrews ve John Phillips’ten The Splendid Shilling gibi eserlerde de rastlanılsa da, tüm bunlardan daha eskidir aslında.

Alçak burlesk, bir eserin tarzı ile üslubunun düşük ve yüceltilmemesi, ama aksine konusu bakımınca sivrilmiş veya yüksek bir konumda olmasıyla ortaya çıkar. Alçak burleskin türleri hiciv şiirini ve Hüdibrastik* tipi şiiri içermektedir.

Bir hiciv, “ulvi” ya da ciddi bir eserle, anlamsız ve onore edilmemiş bir biçim veya tarzda dalga geçer. Bunun en tipik örneklerinden biri ise Mary Shelley’nin 1818 seneli özgün romanı ile dalga geçen Young Frankenstein filmidir.

Hüdibrastik tipi şiir, Samuel Butler’ın Hudibras (1663) yapıtından yola çıkılarak isimlendirilmiştir. Butler, bir kahramanın dünyevi ve zaman zaman da aşağılayıcı olan yolculuklarını sunmak için, yüceltilmiş tarzını ters yüz ederek şövalye romansına başını çevirir. Hüdibrastik tipi şiir aynı zamanda günlük dile dair ve diğer düşük türdeki örnekleri (geleneksel anlamda yüksek biçem unsurları arasında bulunan edebi değeri olmayan komik nazım gibi) barındırmaktadır.

Taşlama

Parodi ve taklidi içeren Yüksek ve Alçak Burlesk türlerine ek olarak, burleskin diğer bir örneği de taşlamadır. Bazı kısa ve eleştirel yapıtlar taşlama olarak düşünülmektedir; ancak taşlamanın bir paragraf kadar uzun olması veya daha uzun bir eserin içine yerleştirilebilmesi rast gelinen bir husustur. Taşlamanın amacı, sıkça belirli bir kişiyi karikatürize ederek ve genellikle de doğanın görünüşünü kişisel bir absürtlük ile tanımlayarak dalga geçmektir.

Diğer Kayda Değer Burlesk Yapıtları

    • Aristofanes’in Komedyaları
    • “Sir Thopas’ın Öyküsü” (1387), Geoffrey Chaucer
    • Morgante (1483), Luigi Pulci
    • Virgilsel Hiciv (1648-1653), Paul Scarron
    • Prova (1671), George Villier
    • Üç Kuruşluk Opera (1728), John Gay
  • Chrononhotonthologos (1734), Hanry Carey

 

Çeviri Notları:

*Burlesk: Konu ve işleniş arasında aşırı uyumsuzluğa dayanan ciddi bir yapıtın ya da biçimin, komik öykünmesidir. Burleskte gülünçleştirilen; ciddiyi gülünçleştirir, saçmayı ciddiye alır. Saçma duygular soylu, gerçek duygular aşırı duygusallığa indirgenir. Burlesk parodiye oranla daha gerçek ve yalın sayılır. [Aydın Sanat, Yıl 2, Sayı 3 (2016) (47-59)]

*Hüdibrastik: Hüdibras biçeminde, Samuel Butler tarafından 1663-1678 yıllarında yayımlanan bir taşlamalı epik şiir türü. [Wikipedia]

Yazar: Adam Burgess

Çevirmen: Berna Ece Gündüz

Kaynak: https://www.thoughtco.com/what-is-burlesque-literature-740474