Tam Başlık: Arthur Rackham’ın Alice Harikalar Diyarında İçin 1907 Yılında Yaptığı Çizimlerin Carroll’un Klasiğinde, Kitap Sanatı Teknolojisinde ve İllustrasyon Ekonomisinde Yarattığı Devrim

 

“Bazen kahvaltıdan önce olan altı imkansız şeye inanırım.”

Lewis Carroll’un  gerçek hayattaki Alice’e, Harikalar Diyarı’nın hikayesini ilk anlatışından üstünden geçen 150 yıl boyunca, Alice Harikalar Diyarında, Salvador Dalí’den Yayoi Kusama’ya kadar uzayan pek çok büyüleyici görsel yorum almıştır ama bunların hiçbiri Arthur Rackham’ın (19 Eylül 1867-6 Eylül 1939) 1907 yılında çizdiklerinden daha etkileyici olmamıştır.

Rackham, küçük yaşlardan beri, sanat için sıra dışı olan bir yeteneğe sahipti. Çocukken geçe geç saatlere kadar oturur, mum ışığında, yorganının altında çizimler yapardı ve Alice Harikalar Diyarında kafasını en çok karıştıran kitaplar arasındaydı. Ancak bir devlet memurunun oğlu olan ve beş çocuğunu kaybetmiş bir ailede sağ kalan genç Arthur, 17 yaşındayken, yılda £40 kazandığı — bugünün parasıyla yaklaşık £ 4500 — kıdemsiz bir sigorta memuru olma yolunda ilerledi. 18 yaşında, Lambeth Sanat Okulu’nda yarı zamanlı olarak sanat eğitimi almaya başladı.

Rackham, ilk çalışmalarını Derek Hudson’ın Rackham biyografisinde alıntılandığı bir mektupta anlatıyor:

“Yaklaşık 7 yıldır bir sanatçı olarak kendimi donatmak için iş saatleri (9-5) dışında elimden geldiğince çalıştım. Neredeyse 25 yaşıma kadar mesleki bir kariyere başlayamadım ve sonra da yıllar boyunca mesleğimden kazandığım para ile kıt kanaat geçindim ve hoşuma gitmeyen birçok gündelik yazı işleri yapmak zorunda kaldım.”

Onu bu kadar sıra dışı yapan kısım ise hayatı boyunca, hatta Edward devrinin en iyi illüstratörü olarak bilindiğinde bile bağnaz, alçakgönüllü sigorta memuru görünümünden ödün vermedi. Ancak yine de bir deri bir kemik, ciddi suratı vahşi bir hayali; tel çerçeveli gözlüğünün arkasından bakan meraklı gözleri gizledi. Carroll’un Alice’i, belki de okuyucuları sıradanlıkların ardında gizlenmiş olan sıradışılığın içine çeken gerçeği ve düşü tam olarak birbirine bağladığı için Rackham’ı çok etkiledi.

Rackham’ın yaratıcı potansiyelini ortaya çıkarma görevini dikkate şayan bir kadın — 1898 yılında bir bahçe duvarında tanıştığı ve beş yıl sonra evlendiği, İrlandalı seçkin portre ressamı ve heykeltıraş Edyth Starkie- üstlendi. Portre ressamı olarak yetişmesine rağmen Edyth’in hayal gücü aslına uygun olmanın tam tersiydi -Arthur’un ciddiyetinin aksine o, tamamen şakacılık ve afacanlıkla dolu bir mizaha sahipti. Hem en büyük destekçisi hem de en dürüst eleştirmeni olan Starkie, onu fantastik sulu boya resimlerine yönelmesi için cesaretlendirdi ve Rackham’ın, rüya gibi çizimlerinin daha geleneksel olan çalışmaların yanında alay konusu olacağından korktuğu, Royal Watercolour Society’de [Ç.N. Kraliyet Suluboya Derneği] resimlerini sergilemeye onu ikna etti. Bunun aksine, eserlerine yaratıcı ve yenilikçi gibi övgüler yağdırıldı ve Rackham, aşırı nefret ettiği “nahoş gündelik yazı işleri”ni nihayet geride bırakmasına imkan sağladı ve yeteneğini, Shakespeare’in ve Grimm Kardeşlerin eserleri gibi klasiklere yönlendirmesini sağlayan işleri üstlenmeye başladı.

1907 yılında, İllüstrasyon’un Altın Çağı olarak bilinen, yirminci yüzyılın ilk yirmi yılının zirvesinde, Alice Harikalar Diyarında, anında birçok resimli baskı yapılmasını hızlandırarak Birleşik Krallık’ın kamu mülkü haline geldi. Bu baskıların arasında, Rackham’ın on üç tane renkli plakası ve on beş tane siyah-beyaz çizimi içerenler de vardı.

Birçok unsur, Rackham’ın görsel yorumlamasını, hem Carroll klasiğinin tarihinde hem de illüstrasyon sanatının tarihinde bir dönüm noktası haline getirdi. En önemlisi de duygusallığın ve groteskliğin bir Neil Gaiman hikayesi ya da bir Patti Smith şarkısı gibi duygusal ve aynı zamanda karanlık- kesiştiği noktada Rackham’ın kendine özgü estetik anlayışıydı. Ancak verilen tepkilerde kutuplaşmalar oluyordu. Birçok kişi gördüklerinin yaratıcı bir deha olduğunu anında farkederken, bazı kişiler Sir John Tenniel’ın Alice için çizdiği orijinal illüstrasyonların sevilen hikayede o kadar merkezi hale geldiğini düşünüyorlardı ki diğer yorumlamaları birer küfür olarak gördüler. Yine de, Rackham’ın çizimleri, popüler hayal gücünü etkiledi ve Carroll’un masalı için bir asırlık olacak sanatsal çıkarımların önünü açtı.

Rackham’ın baskısındaki genelde gözardı edilen diğer bir önemli nokta ise teknoloji evriminin ve sanat evriminin birbirini körüklemesiydi.İllüstratörler bu zamana kadar çizimlerini daha sonra mürekkeplenip baskı sürecinde sayfalara basılan ahşap ya da metal plakaların üzerinde kesilmiş kaba taslak çizgilere dönüştüren oymacılara teslim etmişlerdi. Fakat Rackham, kendi narin ve etkileyici çizgilerinin bu dönüşümde bozulacağının farkındaydı ve bu yüzden çizimlerini fotoğraflamaya ve mekanik olarak çoğaltmaya başladı. Bu, oymacıları aracı olarak kaldırdı ama resimli sayfaların artık perdahlı kağıda basılması ve normal basılan kitaba eklenmesi gerektiğinden dolayı üretim maliyetini de arttırdı.

Bu değişim, illüstrasyon ekonomisini değiştiren ve sanatçıların geçinmelerine öncülük edip kültür ve ticaretin kesiştiği noktada üçüncü bir yeniliği getirdi. Rackham, baskıda olan çizimlerinin bütünlüğünü koruyan yüksek maliyeti finanse edebilmek için yayıncı William Heinneman ile ortak oldu ve birlikte karlı bir yol buldular -sınırlı sayıda imzalı, güzel ciltli, pahalı nüshalar ve çok sayıda daha hesaplı sıradan nüshalar. Ayrıca, her kitaba eşlik olarak, Rackham’ın -ve bu örneği benimseyen diğer sanatçıların- kitaplarda yer alan çizimleri, sadece önemli bir ek gelir elde etmeleri için değil, daha önce de idrak edildiği gibi edebi bir başyapıtın sadece süslenmesinden ziyade kendi başına önemli bir sanat eseri olarak illüstrasyon oluşturmasını sağlayan galerilerde sergilendi.

Bu değişimlerin birleşik etkileri, güzel hediye kitapları için yeni bir piyasa yarattı, illüstrasyonu ticari maldan güzel sanatlara taşıdı yükseltti ve Rackham’ı zamanının en çok tanınan ve en başarılı olan illüstratörlerinden biri haline getirdi. Rackham, 1920 yılına geldiğinde yıldayılsa £7,000 kazanıyorduı -bugünün parasıyla £280,000’dan fazla, hatta sigorta memurluğu yaparken kazandığı paranın altı katı.

Yakın zamanda yaptığım Londra gezisinde antikacı bir kitabevini gezdim ve önemli İngiliz şair ve denemeci Austin Dobson’ın ön söz niteliğindeki bir şiiri ile tamamlanmış olan Rackham’ın Alice Harikalar Diyarında’sının orijinal 1907 nüshasını keşfetme fırsatına sahip oldum — hem Carroll klasiğinin zaman ötesiliğine hem de Rackham’ın yenilikçi dehasına saygıyla, işte dizeler:

    “Carroll’un arapsaçı büyülerle,

    Alice’i biraz komik biraz trajik diyarlara

    Bakınmaya göndermesinin üstünden

    Geçti yüz yıl.

 

    Büyüleyici Alice! Siyah-beyaz

    Hareketlerinizi kalıcı kıldı;

    Ve şimdi hiçbir şey “Kaos ve Eski Gece” yi kurtarmaz

    Sizi Tenniel’dan ayırabilir;

 

    Ama sen hala bir tiplemesin

    Lear ve Hamlet gibi gerçeğe dayatılmış;

    Ve tiplemeler keyfe göre yeniden kaplanabilirler

    Altın işlemeli bezle ya da ipek kumaşla.

 

    İşte yeni bir kostümcü geliyor, o zaman;

    Bu keyif bir yenilik kazandırabilir

    Bir kişiden, böylesine usta bir kalemle çizmiş

    Rip Van Winkle’ın paçavralarını!”

Rackham’ın Alice Harikalar Diyarında için yaptığı yorumlama, onun için muazzam bir yaratıcı katalizör oldu.

Ertesi yıl, en büyük eseri olarak görülen işini yarattı -Shakespeare’in Bir Yaz Gecesi Rüyası için yaptığı çizimler- ve tek kızı olan Barbara doğdu. Rackham’ın estetik anlayışı, Maurice Sendak, Neil Gaiman ve Patti Smith gibi çok sayıda, sevilen sanatçıların nesillerini etkilemeye devam etti.

Büyük görsel sanatçılar ve hikaye anlatıcıları arasındaki daha göze çarpan işbirliklerini görmek için Ralph Steadman’in Orwell’ın Hayvan Çiftliği için yaptığı çizimlere, Norman Rockwell’in Huckleberry Finn’in Maceraları için yaptığı resimlere, Aubrey Beardsley’nin Oscar Wilde’ın Salome’si için yaptığı çığır açıcı çizimlere ve Salvador Dali’nin Cervantes’in Don Kişot’u için, Dante’nin İlahi Komedyası için, Shakespeare’in Romeo ve Juliet’i için ve Montaigne’in Denemeler’i için yaptığı resimlere bakınız.

 

Yazar: Maria Papova

Çevirmen: Zeynep Ece Eğilmez

Kaynak: Brain Pickings