Aristoteles ve sohbet robotları: Mantığın eski kuralları yapay zekayı daha insani bir forma sokabilir mi?

Aristoteles ve sohbet robotları: Mantığın eski kuralları yapay zekayı daha insani bir forma sokabilir mi?

Yapay zekâ geliştirmeye yönelik birçok girişim, güçlü matematiksel mantık sistemleri temeliyle hareket ederler. Bu girişimler bir bilgisayar programı için mantıklı sonuç üretme eğiliminde olsalar da sonuç pek de insansı özellikler taşımaz.

İletişimde güçlük yaşayanlar için oluşturduğumuz sohbet robotlarında, ilk olarak iki bin yıl önce Yunan filozof Aristoteles’in formüle ettiği farklı bir mantık türünü kullanmanın hata payı daha yüksek ancak insani özelliklere daha yakın bir sonuca ulaştığını ortaya koyduk.

Farklı mantık türleri

Sohbet robotlarımızın temelini biçimsel mantık oluşturur. Modernleşen biçimsel mantığın temelinde matematik olsa da bu durum eskiden böyle değildi.

Mantığın keşfi ve formüle edilmesi, Aristoteles’in (MÖ 384-322) altı bölümden oluşan, mantık üzerine çalışmalar yaptığı ‘Organon’ kitabına atfedilir. Organon kitabında Aristoteles, bir dizi öncülden bir sonuca varmanın ilk prensiplerini ortaya koyar. Aristoteles’in ortaya koyduğu bu prensipler daha sonra ‘tasım ve kıyas mantık’ olarak bilinen kuralların öncülüğünde ‘çıkarım’ olarak adlandırılır.

20. yüzyıldan beri mantığın alanı, Aristoteles’in yaklaşımından ispat ve önermesel mantığı kullanan sistemlere doğru değişmeye başladı. Bu tür mantık, matematikçiler tarafından matematiksel uygulamalar için geliştirildi. Dolayısıyla matematiksel mantık olarak adlandırıldı. Matematiksel mantığın ise yanılma payı olmaması gerekir.

Öte yandan insan akıl yürütmesinin yanılma payı vardır. İnsan akıl yürütmesi genellikle tümdengelim (deduction), tümevarım (induction) ve geriçıkarım (abduction) yollarıyla gerçekleşir. Tümdengelim, mantık kurallarına uygun öncüllerden genel bir sonuca ulaşmak için kullanılırken, tümevarım özelden yola çıkarak genel hakkında bilgi edinmesini ele alır.

Geriçıkarım ise tümdengelim ve tümevarım çıkarımlarından farklı bir mantıksal çıkarım türüdür. İlk defa C. S. Peirce tarafından değişik bir çıkarım türü olarak ortaya atılmış ve tümdengelim çıkarımından türetilmiştir; ancak tümdengelim gibi mantıksal açıdan geçerli bir çıkarım değildir. Geriçıkarım aşkınsaldır ve dolayısıyla bilgi üretir; fakat ürettiği bilgi kesin değildir. Geriçıkarım aynı zamanda nedenlerden sonuçlara giden ve en iyi açıklamayı veren bir akıl yürütme süreci olarak da düşünülür. Bu yüzden de günlük hayatın birçok alanında, bilimsel teori oluşturmada ve tıpta tanı koymada kullanılabilen bir süreçtir. Bu yüzden geriçıkarım, bilgisayar yazılımları geliştikçe bilgisayara ilişkin kullanım alanı gittikçe artan bir akıl yürütme süreci olarak karşımıza çıkar.

Sohbet mantığı

Matematiksel mantık kullanmanın sohbet robotlarımızın insanlarla olan etkileşimlerinde aksaklıklar yaşadığını keşfettik. Bunlardan biri, örneğin, tek bir insan sözü, dilbilimcilerin gerektirim, önsayıltı ve sezdiri olarak adlandırdıkları geniş bir bağlam olmadan çoğu zaman pek anlam ifade etmeyeceği. Beynimiz bu bağlamı otomatik olarak oluştururken, makineler bir çeşit eşdeğer mantık kullanmak zorunda. Bu da hata payı olan insan akıl yürütmesi kullanmakla matematiksel olarak hata payı olmayan mantık kullanımı arasında aksaklık oluşturur.

Yapay genel zekâ (AGI)

Bir düşünce okulu, Aristo Mantığı olarak adlandırılan mantığın parçalarını ve onun çıkarım kurallarını, yapay genel zekanın (AGI) temel bileşenlerini oluşturabileceğini öne sürüyor.

Açık kaynaklı bir yapay zekâ çerçevesi oluşturmayı amaçlayan OpenCog ve OpenNars projeleri, Aristoteles mantığı kullanılan AGI araştırmalarında önde gelen platformlarındandır. Hâlihazırda bu platformlar sağlık ve robotik alanlarındaki potansiyel uygulamalar için genel amaçlı akıl yürütme yeteneğine sahiptir.

Aristo mantığı

Aristo Mantığı, dilbilimcilerin ‘koşaç’ dediği, olumlu olarak Türkçedeki “-dır” ekine, olumsuz olarak da “değil” kelimesine denk düşen, özneyle yüklemi birbirine bağlayan, bütünleyen dilsel birimlerden oluşur. Koşaçlar, {ol-}, {y-}, {i-} veya ø (sıfır biçimbirim) biçiminde görülebilir. Ad tümceleri ve bileşik eylemli tümceler koşaç yardımı ile kurulur. Koşaç, üzerine zaman ve kip alabilir.  Aristo mantığında ise “kuş hayvandır” yazmak için, “-dır” anlamına gelen sezgisel olarak “->” şeklinde belirtilen koşaçı kullanabiliriz. Örnek üzerinde gösterecek olursak: Kuş-> Hayvan.

Bu çok basit bir örnektir, ancak daha karmaşık ve anlatımsal ifadeler de mümkündür.

Aristo mantığı ve tasım ve kıyaslar, doğal dili mantıksal bir çerçeveye sığdırırken bazı mantıksal paradokslardan da uzak durur.

Örneğin, çoğu biçimsel mantık sisteminde, “ay peynirden yapılmışsa, dünyanın sonu geliyor” gibi saçma bir ifade geçerli bir argüman olarak kabul edilir. Buna maddi imaların paradoksları (paradoxes of material implications) denir. Paradoksların kökü, doğal dilde mantıksal imaların geçerliliğinin yorumu ile klasik mantıktaki George Boole’nin cebirsel mantığına dayanan resmi yorumu arasında bir uyumsuzlukta yatmaktadır.

Bununla birlikte Aristoteles, tasım ve kıyasların bir terimi paylaşan iki bağımsız öncülü takip etmesi gerektiğini belirtir. Bu kural, argümanın iki parçası (“ay peynirden yapılmıştır” ve “dünya sona eriyor”) bir terimi paylaşmadığı için yukarıdaki argümanı reddetmemize izin verir.

Hatalı akıl yürütme

AGI araştırmacıları, bir dereceye kadar belirsizlik içeren ancak doğru olabilecek sonuçlara (hatalı akıl yürütme) ve aynı zamanda doğru olması gerekenlere (tümdengelimli akıl yürütmeyle ortaya çıkan sonuçlar gibi) izin vererek Aristoteles’in terim ve kıyaslarını genişletmişlerdir. Aristo mantığı, bu akıl yürütme biçimlerini kolaylıkla destekler niteliktedir.

Göründüğü üzere ‘tümdengelim’ yöntemiyle elde edilen sonuç doğruyken, tümevarım ve geriçıkarımla elde edilen sonuç hatalıdır.

İnançlar ve doğrular

Artık doğru olabilecek sonuçlar çıkarabildiğimize göre bunları, doğruluk değerine uygun inançlar olarak tanımlamamız gerekiyor.

Bir inancın doğruluk değerinin nasıl belirleneceği konusunda bazı AGI araştırmacıları farklılık gösteriyor. OpenNars platformunun yaklaşımına göre, bir inanca ne kadar güven duyulacağını belirlemek, bir inancın lehinde ve aleyhinde bağımsız kanıt parçalarının hesaba katıldığı insan inanç sistemine benziyor.

Sanal yapay zekâ arkadaşlığı

Peki, Aristoteles’in sesi sohbet robotları teknolojimizde nasıl duyulabilir?

CSIRO Avustralya e-Sağlık Araştırma Merkezi’nde, insanların sağlıklarını ve refahlarını daha iyi yönetmelerine yardımcı olmak için sohbet robotları geliştiriyoruz.

AGI’yi iletişim sorunu yaşayanlar ve teknoloji etkileşimlerinden yararlananlar için sohbet robotlarında kullanmaya başladık. Sürümümüz çoğunlukla OpenNars platformundan esinlendi, ancak yararlı bulduğumuz diğer bileşenlerle de desteklendi.

Böylelikle bir dizi kelimeden bir yanıt elde etmek yerine, sohbet robotlarından gelen yanıtlar milyarlarca terim arasındaki ilişkilerden türetiliyor. Gelecekte bunun insan ve makine arasında daha ilgi çekici, daha derin ve doğal etkileşimlere izin vereceğini düşünüyoruz. Sohbet robotunun inançları ve “kişiliği” kullanıcıya göre uyarlanacaktır.

Aristoteles’in 2000 yıllık mantığının Batı medeniyeti üzerinde derin bir etkisi olmuştur. Eski çalışmalarının yenilenmesi, bizi insan-bilgisayar etkileşiminin yeni bir sınırına pekâlâ kaydırabilir.

Yazar: David Ireland & Dana Kai Bradford

Kaynak: The Conversation

Çeviren: Zeynep Nur Kuş

Düzenleyen: Oğuzcan Balyemez

Leave a comment