Alice Harikalar Diyarında’nın 150 Yılı

Alice Harikalar Diyarında’nın 150 Yılı

İngiliz Kütüphanesinin Çağdaş Edebiyat Küratörü olan Helen Melody, Lewis Carroll tarafından kaleme alınan Alice Harikalar Diyarında’yı ele alıyor ve çocuk edebiyatı klasiği hakkındaki sergimizi tanıtıyor.

Sergi, Charles Dodgson’ın 4 Temmuz 1862’de nehirdeki tekne gezisinde Oxford Koleji dekanı Christchurch’ün kızları, Alice Liddell ve onun kız kardeşlerine ilk anlattığı meşhur masalın orijinaliyle başlar. Oxford’a döndüklerinde on yaşındaki Alice, hikâyeyi yazması için Dodgson’a yalvarır ve Dodgson’da bu dediğini güzel bir el yazısıyla resimlendirerek taslağını çizer ve başlığını da Alice’in Yer Altındaki Maceraları şeklinde koyar. Bu el yazısını oluşturması zaman alır ve iki yıl sonra, 1864’te, erken Noel hediyesi olarak Alice’e sunulur. Bu taslağın oluşumu ile Alice’in ve onun Harikalar Diyarında’ki büyülü macerası ölümsüzleşir.

(“Alice’in Yer Altındaki Maceraları”, Alice Harikalar Diyarında’nın orijinal versiyonundan bir sayfa).

Dodgson, taslak üzerinde uğraşırken hikâyeyi yayımlaması için ona cesaret veren birçok arkadaşına gösterir. Nihayetinde hikâyeyi yayımlamaya karar verir fakat gizliliğini korumak için daha önce de yayımladığı (matematikten ziyade) edebiyat çalışmaları için kullandığı Lewis Carroll takma adını kullanmaya karar verir. Carroll hikâyeyi yeniden yazar ve ilk dinleyiciler için olan özel imaları ve esprileri çıkararak hikâyeyi uzatır ve sonrasında iki yeni bölüm ekler. Aslında Carroll’ın orijinal metni Harikalar Diyarı ile akla gelen bazı karakterleri içermiyordu. Bunlar; Kupa Kraliçesi, Sırıtan Kedi, Şapkacı ve Mart Tavşanıydı. Artık bu karakterler olmadan hikâyeyi düşünmek neredeyse imkânsız!

Carroll, Alice’in Yer Altı Maceraları’nı kendi çizmesine rağmen çizimlerini beğenmez ve profesyonel bir illüstratör aramaya karar verir. O zamanlar Punch dergisine yaptığı çizimlerle tanınan sanatçı ve illüstratör Bay John Tenniel’dan rica eder. Tenniel, Alice için Carroll’ın el yazmasında yaptığı çizimlerden beş tane fazla çizerek 42 çizim oluşturur. Her ne kadar Carroll ve Tenniel’ın anlaşmalarının iyi (veya değil) olduğu hakkında dedikodular olsa da onların çalışma ilişkisi en kalıcı çocuk klasiklerinden birini oluşturmuştur.

Alice Harikalar Diyarında, çocuk edebiyatında büyük bir değişikliğe yol açtı. Eser, o zamanın kitaplarından daha eğlenceli ve tuhaf aynı zamanda daha az ahlaki ve öğreticiydi. Tenniel’ın çizimleri de kayda değerdi, çünkü metindeki karakterlerinin bazılarının betimlemesi vardı. İlginç bir şekilde, daha sonraki ilüstratörler Carroll’ın eserinden etkilendikleri kadar Tenniel’ın çizimlerinden de etkilenmiş gibi gözüküyorlardı. Alice’i düşündüğümüzde aklımıza gelen, şu an Alice’in bandı olarak bildiğimiz bantla geriye atılan sarı saçları ve beyaz önlüğü gibi pek çok tanımlayıcı özellik, Carroll’ın metninden ziyade Tenniel’ın çizimlerinin miraslarıdır.

(Alice Harikalar Diyarında’nın incelemesi.)

Carroll’ın üç günlüğünün de sergiye dahil edilmesi çalışmasının erken yayımlanmış sürümlerinin yanı sıra hikayesinin yaratılışı hakkında fikir edinmeyi sağlıyor. Sergi, ayrıca Carroll’ın Alice etrafında gelişen işleyişle olan ilişkisini de içeriyor ve Harikalar Diyarı mühür damga ve Doğum Günü Kitabı ve ayrıca Henry Savile Clarke tarafından sahnelenmesi için oluşturulan Alice’in hikayesinin müzikal versiyonu gibi unutulmaz eserlerin oluşumunu inceliyor.

(Henry Savile Clarke’ın Alice Harikalar Diyarında Müzikal Uyarlaması 1896)

Geçmişte, Carroll’ın Alice ile ilgili her şeyde olan titizliği hakkında pek çok şey yapıldı. Kitaplarının yayımlanma şekli konusunda titiz olduğu doğru olsa da (hem Alice Harikalar Diyarında hem de Hemşire Alice’in ilk çalışmaları, kaliteleriyle ilgili endişeler nedeniyle geri çekildi) Carroll, yayının her şeyini kendisi yönetti ve finanse etti hatta buna yazıcılardan ve oymacılık aletlerini bulup ilgilenmesine kadar kâğıt üzerinde kararlar vermesi ve kullanılacak ciltler de dahildi. Tüm masraflar kendi cebinden çıktığı için Carroll’ın her şeyin iyi gitmesi yönündeki kararlığını anlamak çok da zor değil.

Carroll ve Tenniel’ın vefatıyla (sırasıyla 1898 ve 1914) ve 1907’de kitabın telif hakkının sona ermesiyle, 20. yüzyılda Harikalar Diyarı ve ondan ilham alınan parodiler, film ve müzikle birlikte Carroll’ın hikayesinin çok sayıda yeni resimli baskısı yayımlandı. Sergi, Carroll’a ilham veren müzik ve karşılığında ondan ilham alan müzikle birlikte 1903’teki en eski Alice filmini içeriyor. Ayrıca işleri 2015’e kadar genişleterek, 2015’te Alice konulu olan harita dışı bilgisayar oyunu yarışmasının kazananı da içerecek.

Sergi 25 farklı illüstratör tarafından Carroll’un hikayesinin resimli baskılarını içeriyor. Hikâye sanatçılar için zengin bir ilham kaynağı olmaya devam ettiği için bambaşka 25 tanesini bulmak da zor olmamıştır. Alice’in Dünyası, Arthur Rackham ve Charles Robinson’dan Mabel Lucie Attwell, Willy Pogány ve Mervyn Peake’den Ralph Steadman ve Helen Oxenbury’ye kadar sanatçılar tarafından tasvir edilmiştir. Çalışmaları aracılığıyla, bu sanatçıların bireysel olarak Carroll’ın hikayesine nasıl tepki verdiklerini ve ayrıca politik ve sosyal değişikliklerin Alice’in hikayesini nasıl renklendirdiğini göz önünde bulundurduklarını görebiliriz. Şapkacı’nın şapkasının fiyatından karakterlerin benimsediği tarz ve kişiliklere, çizimlerin tarzına kadar çağdaş olaylar ve düşünceler sıklıkla yeni basımlara aksettiriliyor. Sıkıntılı 1930’larda yaratılan, gül renkli, güvenli ve arkadaş canlısı Harikalar Diyarı, savaş sonrası yıllarda Mervyn Peake, Barry Moser ve Marketa Prachaticka’nın daha karanlık düşleriyle yan yana geliyor. Alice, şekillendirebilir, uyarlanabilir ve zamana ayak uydurabilir olmaya devam ediyor: Carroll’ın hikayesinin gücü, ilk yayımlandığı zamanki kadar canlı kalmasından kaynaklanıyor. 150 yıl sonra, bugün bile Alice’in hikayesi bizi büyülemeye, kültürümüzü yaygınlaştırmaya ve hem yeni nesil çocukların hem de yetişkinlerin ilgisini çekmeye devam ediyor. Sonradan gelen yorumlamalar savaşlardan, sanat akımlarından, siyasi sebeplerden, teknolojik gelişmelerden, ticaretten ve hatta psikoanalitik teorilerden bile etkileniyor. Muhtemelen hâlâ Harikalar Diyarı’nı Carroll ve Tenniel’ın orijinal vizyonlarıyla bağdaştırmaya devam ediyoruz ve yeni illüstratörler hikâyenin genel işleyişini şekillendirirken, 1865 yılındaki ilk baskısından tamamen uzaklaşmayı neredeyse hiç beceremiyorlar.

Yazar: Helen Melody

Çeviren: İrem Karakoç

Düzenleyen: Ruhan Çoban

Kaynak: British Library

Leave a comment